Vaøi Neùt Sô Löôïc veà :

Bình Thuaän

 Tröông Tieán Huaân

  Nhieàu ngöôøi khi nghe noùi ñeánPhan Thieát thì bieát ñoù laø thaønh phoá saûn xuaát nöôùc maém, cuõng laø nôi taïm döøng chaân nghæ treân quoác-loä 1 töø Saigon ra Nhatrang. Nhöng khi nghe teân Bình Thuaän thì töôûng nhö moät ñòa danh ôû maõi Phuù Yeân hoaëc Bình Ñònh.

LÒCH SÖÛ

-1692 : Chuùa Nguyeãn phuùc Chu laáy luoân maõnh ñaát coøn laïi cuûa Chieâm Thaønh vaø ñaët laø Thuaän Thaønh traán.

-1697 : Laäp Bình Thuaän phuû goàm 2 huyeän An Phöôùc vaø Hoøa Ña. Sau caûi thaønh Bình Thuaän Dinh.

-1827 : Bình Thuaän ñöôïc ñaët thaønh Tænh.

-1883 : Hoøa öôùc kyù vôùi Phaùp (23/7/83) saùp nhaäp Bình Thuaän vaøo Nam Vieät.

-1884 : Hoøa öôùc Patenoâtre (6/6/84) laïi ñöa Bình Thuaän veà Trung Vieät.

-1900 : Vua Thaønh Thaùi laáy huyeän Taùnh linh (Ñoàng Nai Thöôïng) saùp nhaäp vaøo Bình Thuaän.

-1905: Phuû Di Linh ñöôïc nhaäp vaøo Bình Thuaän.

-Tröôùc 1975 : Bình Thuaän coù 8 Quaän : Haøm Thuaän, Phuù Quyù, Thieän Giaùo, Haûi Long, Haûi Ninh, Hoøa Ña, Tuy Phong vaø Phan lyù Chaøm.

ÑÒA LYÙ

  1. Dieän tích : khoaûng 4.4000km2

Baéc : giaùp Ninh Thuaän

Ñoâng vaø Nam : giaùp bieån

Taây : giaùp Bình Tuy vaø Laâm Ñoàng

2- Nuùi: nuùi bao quanh phía Baéc vaø phía Taây, nhöng chæ laø nhöõng phaàn nuùi cuoái cuøng cuûa daõy Tröôøng Sôn neân khoâng cao (300-400m)

3- Soâng: Coù 4 soâng lôùn :

- Soâng Loøng Soâng daøi 40km qua quaän Tuy Phong

- Soâng Luõy daøi 60km qua quaän Hoøa Ña roài ra cöûa bieån Phan Rí

- Soâng Caùi daøi 40km qua Thieän Giaùo

- Soâng Möông Maùn coøn goïi laø soâng Caø Ty daøi 27km chaïy qua Phan Thieát

Noùi chung, soâng ngoøi Bình Thuaän ñeàu ngaén, loøng soâng heïp, quanh co, löôïng nöôùc khoâng ñeàu hoøa. Coù 2 traän luït khaù lôùn : luït naêm Thìn 1952 vaø luït naêm 1993.

DAÂN CÖ: Vieät söû Toaøn thö cuûa Phaïm vaên Sôn phoûng ñoaùn raèng trong cuoäc di daân ôû nhöõng thôøi lòch söû xa xöa, ngöôøi Yeân Theá ñaõ vaøo Quaûng Ngaõi, ngöôøi Haø Ñoâng vaøo Bình Ñònh, ngöôøi Thanh Hoùa vaøo Phan Thieát vaø ñöa ra nhaän ñònh : "Ngöôøi Bình Ñònh kheùo, ngöôøi Phan Thieát thöïc, ngöôøi Nha Trang nhaõ". Saùch Thoâng söû Coâng ty Lieân Thaønh cuûa Baùc só Hoà taù Khanh cho Bình Thuaän laø moät tænh maø nhaân daân dö aên, neân yeân tónh. Saùch Daân Toâi Nöôùc Toâi do cô sôû Ñoàng Tieán phaùt haønh cho raèng baûn chaát daân chuùng Bình Thuaän giaûn dò chaân thaønh, khoâng khaùch saùo.

Phan Thieát teân goác Chieâm Thaønh laø Pan Tích hoaëc Maên Thích laø tænh lî cuûa Bình Thuaän caùch Saigon 198km, caùch Nhatrang 250km, caùch Ñalat 247km, caùch Hueá 900km, vôùi daân soá khoaûng 76.000 ngöôøi goàm 8 aáp : Ñöùc Long, Laïc Ñaïo, Ñöùc Nghóa, Ñöùc Thaéng thuoäc höõu ngaïn soâng Phan Thieát laø khu thöông maïi, vaø 4 aáp Phuù Trinh, Bình Höng, Vónh Phuù, Vónh Thuûy beân taû ngaïn goàm caùc cô quan haønh chaùnh vaø quaân söï.

KINH TEÁ

Noâng saûn chính cuûa tænh laø luùa gaïo. Ñoàng baèng Bình thuaän laø ñoàng baèng phì nhieâu nhaát trong caùc tænh cöïc nam Trung Vieät. Laâm saûn coù nhieàu goã quyù. Khu röøng döøa ôû baõi Raïng daøi hôn 20km cuõng laø nguoàn lôïi cuûa tænh. Ngaønh chaên nuoâi töông ñoái phaùt trieån vì coù nhieàu ñoàng coû töôi. Phan Thieát coù nhieàu ruoäng muoái. Naêm 1945 maùy bay Ñoàng minh thaû bom löûa ñoát chaùy nhöõng ñoáng chöùa muoái coù lôùp laù che. Döôøng nhö quaân Ñoàng minh töôûng ñoù laø nhöõng kho chöùa ñaïn cuûa quaân phieät Nhaät.

Kyõ ngheä nöôùc maém taïi Phan Thieát vaø Muõi Neù raát noåi tieáng veà phaåm vaø löôïng saûn xuaát lôùn nhaát trong nöôùc. Ngaønh ngö nghieäp phaùt trieån maïnh nhaát vaø taïo theâm nhieàu ngaønh coâng ngheä lieân heä nhö ñoùng ghe, loø tæn, laøm phaân xaùc nöôùc maém, ñoùng caù hoäp. Xöôûng bieán cheá phaân caù ñöôïc thaønh laäp naêm 1960 taïi An Haûi (Phuù Haûi) caùch Phan Thieát 5km, trong koaûng ñaát 10.000m2 do saùng kieán cuûa oâng Huyønh vaên Ñaåu goàm maùy xay phaân, haáp phaân. Coù maùy ñieän rieâng. Phaân voâ bao laáy nhaõn hieäu "Con Voi" khoâng coøn muøi hoâi tanh. ÔÛ Phan Rí, Coâng ty Lieân Thaønh cuõng coù cô sôû bieán cheá phaân. Nhaø maùy ñoùng caù hoäp ôû Bình Höng khôûi ñaàu do Luaät sö Phaïm duy Laân.

Ngoaøi ra nöôùc suoái Vónh Haûo cuõng laø moät kyõ ngheä lôùn maø phaåm chaát khoâng keùm xa nöôùc suoái Vichy cuûa Phaùp.

PHONG TRAØO DUY TAÂN

Ñaàu theá kyû 20, phong traøo Duy Taân vôùi muïc ñích giaùo duïc vaø kinh teá khôûi söï ñaàu tieân taïi Bình Thuaän nhôø ba vò anh huøng Phan chu Trinh, Huyønh thuùc Khaùng vaø Traàn quyù Caùp vaøo Phanthieát naêm 1904 môû thö xaõ, truyeàn baù tinh thaàn canh taân, phaùt trieån coâng thöông nghieäp.

Do ñoù coâng ty Lieân Thaønh saûn xuaát nöôùc maém (1906) vaø tröôøng Duïc Thanh ñöôïc thaønh laäp (1907). Theo buùt kyù cuûa oâng Traàn leâ Chaát, moät trong saùu vò saùng laäp vieân Lieân Thaønh, chöõ Lieân Thaønh coù nghóa laø thaønh hoa sen, nguyeân laø teân lòch söû cuûa tænh Bình Thuaän. Tænh Bình Thuaän xöa ôû quaän Hoøa Ña, coù moät hoà sen lôùn, nay coøn di tích laøm mieáu thôø Ñöùc Khoång Töû taïi laøng Xuaân Hoäi, phía treân chôï Laàu. Laáy hai chöõ Lieân Thaønh ñeå meänh danh cho Coâng ty laø yù hoaøi nieäm toàn coã. Tröôøng Duïc Thanh ñöôïc thaønh laäp naêm 1907 nhôø oâng Nguyeãn troïng Lôïi, moät saùng laäp vieân Lieân Thaønh cho möôùn ngoâi nhaø " Ngoïa Du Saøo" vaø oâng Huyønh vaên Ñaåu, moät phuù haøo ñaïi toäc Phan Thieát laøm giaáy cuùng möôøi maãu nhaát ñaúng ñieàn, giao cho nhaø tröôøng laáy hoa lôïi laøm phaïn phí cho hoïc troø. Tröôøng coát daïy Quoác ngöõ vaø Phaùp ngöõ hôn laø Haùn töï. Nhôø ñoù thanh nieân Phan Thieát sôùm böôùc sang taân hoïc.

DI TÍCH vaø THAÉNG CAÛNH

Tænh Bình Thuaän coøn nhieàu di tích thaùp Chaøm, Coå Thaønh Soâng Luõy. Ñaûo Phuù Quyù coøn goïi laø Cuø lao Thu tröôùc kia thuoäc quaän Tuy Phong, caùch bôø bieån Phan Thieát 100 Km, caùch bôø bieån La Ngaø 120 km, daøi 8km, ngang 5km, daân soá khoaûng 8,000 ngöôøi. Phong caûnh trôøi bieån bao la xinh ñeïp. ÔÛ thoân Phuù Myõ, thuoäc moät trong soá 9 thoân cuûa ñaûo, coù mieáu Coâng Chuùa Chieâm Thaønh ñöôïc daân thôø phöôïng nhö baäc thaàn linh. Hoï tin töôûng Baø Chuùa ñaõ giuùp hoï thoaùt khoûi nguy hieåm moãi laàn ra khôi gaëp bieån ñoäng.

Mieáu Coâng Chuùa Chieâm Thaønh

Chöøng traêm caây soá tít ngoaøi khôi,

Treân noång cuø lao giöõa baõi boài,

Moät mieáu coâ ñôn gioâng toá daõi,

Bao hoài hiu quaïnh naéng söông phôi.

Ngaønh vaøng sao nôû ñem ñaày ñoïa?

Meânh baïc cho neân phaûi thieät thoøi.

"Baéc ñöôïc OÂng Baø" khi thaáy ñaûo,

Lôøi daân nguï yù caû muoân lôøi

("Loøng Queâ" cuûa Vuõ huy Chaân töï Ñaïi Sính, bieät hieäu Nhò-Buùt)

Suoái Vónh Haûo coøn coù teân laø Suoái Tieân laø nôi Huyeàn Traân Coâng Chuùa vaø Vua Chieâm Thaønh Cheá Maân thöôøng ñeán ngaém caûnh. Suoái naøy do oâng Buøi huy Tín moät nhaø doanh thöông tìm thaáy vaøo thaùng 8/1908.

Nuùi Traø Cuù hoaëc Taø Cuù coù Linh Sôn Coå Töï vaø töôïng Ñöùc Phaät Thích Ca laø moät caûnh ñeïp noåi tieáng cuûa Phan Thieát. Phu Nhaân Kyø ngoaïi Haàu Böûu Ñeä nhuû danh Traàn thò Myõ Lan, Phaùp danh Tröøng Haûo, sinh naêm 1904 taïi Laïi An, Bình Thuaän coù baøi thô "Linh Sôn"

Linh Sôn

(Nuùi Linh Sôn coù caëp voi baïch töôïng tu)

Linh Sôn ao öôùc baáy laâu nay

Cho tôùi baây giôø môùi thaáy ñaây,

Suoái baïc ro re nghìn töôïng ñaù

Non cao choùt voùt maáy taàng maây,

Ñaøn chim nhö goïi caàu kinh Phaät

Ngoïn gioù ñöa qua tieáng keä thaày,

Veà döôùi "coõi traàn" coøn nhôù maõi

Nhôù chuøa ai döïng thaùp ai xaây.

Tröøng Haûo (1942)

Muõi Ñaù thuoäc xaõ An Haûi coù nhieàu döông lieãu. Ñaù xeáp choàng leân nhau thaønh nhieàu hình daùng raát laï. Ñaù oâng Ñòa cao moät thöôùc gioáng nhö OÂng Ñòa ngoài treân baõi bieån. Daân ñòa phöông coù bòt moät taám vaûi ñieàu treân ñaàu, coù theå nhìn thaáy töø xa.

Chuøa Hang ôû La Gaøn, muõi Keâ Gaø Bình Thaïnh cuõng laø moät caûnh ñeïp. Quaän Hoøa Ña coù Gheành Son vôùi nhöõng moâ ñaù ven bieån taïo thaønh nhieàu phong caûnh thieân nhieân ngoaïn muïc.

Baõi Raïng daøi khoaûng 5 km, laø baõi bieån ñeïp cuûa tænh. Phan Thieát coù ñeàn thôø vaø baõi choân caù voi maø ngö daân vaãn cung kính goïi laø caù OÂng. Giaùo Sö Cung Góu Nguyeân coù vieát baèng Phaùp vaên cuoán saùch "Le fils de la Baleine" noùi veà phong tuïc taäp quaùn cuûa ngö daân neáu ngöôøi naøo thaáy caù voi taäp vaøo bôø naèm cheát, tuïc goïi laø OÂng luïy, thì ñöôïc ngö daân ñòa phöông toân laøm con trai cuûa caù OÂng, vaø moâ taû nghi leã cuùng baùi ñeå tang raát tæ mæ trong suoát maáy ngaøy. Saùch ñöôïc xuaát baûn taïi Phaùp vaø baøy baùn ôû nhaø saùch Xuaân Thu Saigon vaøo khoaûng naêm 1956-1957.

CHATEAU D'EAU Phan Thieát (Laàu nöôùc: hình bìa cuûa Ñaëc San) ñöôïc xaây caát töø naêm 1928 taïi giöõa vöôøn boâng do nhaø thaàu Öng Du ñaûm traùch vöøa laø moät di tích, moät kieán truùc ñaëc saéc vaø laø moät bieåu töôïng cuûa Phan Thieát. Coù nhöõng chöõ "U.E.PT" vieát taét cuûa chöõ "Usine Des Eaux de Phan Thiet" ñöôïc kieán truùc baèng caùc maõnh söù cheùn kieåu ngaøy xöa gheùp laïi theo loái vieát chöõ hình troøn chaïy quanh thaùp nöôùc.

Nhöõng ñoài caùt ôû Muõi Neù caùch Phan Thieát 30km doïc theo bôø bieån höôùng ñoâng baéc vaø Phan Rí caùch Phan Thieát 70km theo quoác loä soá 1 ra Phan Rang laø nhöõng thaéng caûnh noåi tieáng, ñaõ thu huùt raát nhieàu nhaø nhieáp aûnh thu hình ñeå trieån laõm. Noùi veà ñoài caùt ñeïp, saùch Vieät söû toaøn thö coù ñoaïn: "Rieâng töø Phan Thieát ñoå ra Phan Rang, ñoài caùt noåi môùi thaät xöùng ñaùng vôùi uy danh cuûa noù, ngheãu ngheäu vöôn leân trôøi xanh, bao la noái tieáp ñoài haøng chuïc caây soá ngaøn, moät thöù ñoài troïc khoâng qua moät luøm caây, moät boùng sinh vaät, chæ coù caùt, caùt vaø caùt". Taäp Loøng Queâ cuûa Vuõ Huy Chaân cuõng vieát: "Nhöõng ñoài caùt laïi coù caû traêm hình vaïn traïng khaùc nhau, coù nhöõng ñoài cao, söôøn cong thoai thoaûi noái lieàn ñeán nhöõng ñoài thaáp raûi raùc chung quanh. Coù nhöõng söôøn ñoài ñöùng cheânh veânh, bò veït haún ñi moät phía, coi nhö moät taám vaùch döïng ñöùng. Laïi coù nhöõng söôøn ñoài choã loài choã loõm hoaëc xoaùy troân oác töø döôùi leân treân. Choûm ñoài thì coù caùi nhoïn hoaét nhö muõi daøi, coù caùi mòn maøng troøn. Nhöõng hình naøy luoân luoân thay ñoåi sau nhöõng traän gioù, muøa möa khaùc vôùi muøa khoâ, saùng vôùi chieàu cuõng coù nhöõng saéc thaùi dò bieät".

Noùi ñeán di tích vaø thaéng caûnh Bình Thuaän khoâng ai laø khoâng bieát ñeán Laàu OÂng Hoaøng noåi tieáng cuûa Quaän Coâng Le Comte De Montpensier ngöôøi Phaùp ñöôïc xaây caát naêm 1917 treân ñænh nuùi ôû Phuù Haøi. Quaän Coâng De Montpensier laø baïn cuûa oâng Leâ Phaùt An, caäu cuûa Nam Phöông Hoaøng Haäu, treân böôùc ñöôøng laõng du nhaän thaáy caûnh trí treân ñoài vôùi trôøi maây nöôùc bao la raát höõu tình neân caát bieät thöï ñeå nghæ maùt.

Tieáng "ñoàn vang" veà laàu OÂng Hoaøng ñaõ loâi cuoán Haøn Maëc Töû, moät thi só taøi hoa maø baát haïnh, vaøo cuoäc tình phaûi "choân haän nghìn thu" qua lôøi thô ñeå ñôøi:

Phan Thieát! Phan Thieát!

... Ta lang thang tìm tôùi choán Laàu trang:

Laàu OÂng Hoaøng, ngöôøi thieân haï ñoàn vang,

Nôi ñaõ khoùc, ñaõ yeâu thöông da dieát...

OÂi trôøi ôí! Phan Thieát! Phan Thieát!

Maø tang thöông coøn laïi maõnh traêng rôi...

Ta ñeán nôi - Nöôøng aáy vaéng laâu roài.

Nghóa laø cheát töø muoân traêng theá kyû,

Traêng vaøng ngoïc, traêng aân tình, chöa phæ!

Ta nhìn traêng khoâng xieát ngaäm nguøi traêng.

Ta vaõi tung thô leân taän soâng Haèng,

Thô pheùp taéc boãng keâu reân thoáng thieát:

Hôõi Phan Thieát! Phan Thieát!

Mi laø nôi ta choân haän nghìn thu,

Mi laø nôi ta saàu muoän ngaát ngö...

Haøn Maëc Töû

Ba möôi naêm sau, nöõ só Thu Nhi ñöôïc meänh danh laø: "Ngöôøi em Phan Thieát xinh nhö moäng

Maùi toùc nhung huyeàn uû daùng mô"

ñaõ traûi loøng mình qua baøi thô:

Laàu OÂng Hoaøng xöa nay

Laàu OÂng Hoaøng ngöï treân ñoài huøng vó

Nhìn coû caây, soâng, nuùi ñeïp vôøn quanh

Maø ngaøy xöa ñaõ gôïi hoàn thi só

Loàng naøng thô giöõa Trôøi nöôùc xanh xanh

Roài ngaøy nay, duø chieán tranh taøn phaù

Laâu ñaøi thaønh ñoáng gaïch ñaù ngoån ngang

Bao quanh ñeàn: bieån, ñoài, maây, caây, laù

Vaãn ñoùn môøi khaùch laï nheï böôùc sang

Laàu OÂng Hoaøng! Ngaøy nao Haøn Maëc Töû

Cuøng ngöôøi yeâu tình töù ôû nôi ñaây

Ba möôi naêm sau coù naøng nhi nöõ

Töïa beân ai nhìn non nöôùc trôøi maây

Phaûi nôi ñaây ghi cheùp trang tình söû

Giöõa laâu ñaøi vò Hoaøng Töû trôøi Taây,

Maø hoâm nay! Coøn ai lui... quaù khöù

Nhôù laïi ngaøy nghieâng goái moäng say say

Thu Nhi (trong taäp thô Traéng Ñeâm)

xuaát baûn naêm 1964

Voâ hình chung, Laàu OÂng Hoaøng ñöôïc gaén boù vôùi Haøn Maëc Töû qua thô laãn nhaïc. Nhaïc só kieâm ca só noåi tieáng coù moät khoâng hai Traàn Thieän Thanh cuûa tænh nhaø ñaõ veõ laïi hình aûnh "Traêng vaøng ngoïc, Traêng aân tình chöa phæ" cuûa "ñöôøng leân doác ñaù" Laàu OÂng Hoaøng ñöa ñeán moái tình ñau thöông giöõa Haøn Maëc Töû vaø Moäng Caàm trong baøi ca baát huû raát phoå thoâng "Haøn Maëc Töû".

Muøa heø naêm 1973, toâi coù dòp vieáng laïi Laàu OÂng Hoaøng, khoâng phaûi vôùi ngöôøi yeâu tuoåi ñoâi möôi coøn nhieàu mô moäng, maø vôùi gia ñình moät ngöôøi baïn trong Nam ra ngoõ yù muoán vieáng thaéng caûnh ñaõ ñöôïc ghi trong söû saùch. Caûnh vaãn ñeïp nhö xöa, nhö moät böùc tranh thuûy maïc, nhöng Laâu Ñaøi thì khoâng coøn. Chæ coøn neàn gaïch xô xaùc qua chieán tranh ñieâu taøn. Neáu coá moi trong trí töôûng töôïng moät hình aûnh naøo veà Haøn Maëc Töû coøn phaûng phaát ñaâu ñaây, thì chæ caûm thaáy loøng se laïi, ngaäm nguøi cho moät kieáp ngöôøi baát haïnh ñi daàn vaøo coûi cheát trong tình huoáng ñau thöông, caû theå xaùc laån tinh thaàn khi tuoåi coøn thanh xuaân. Ñuùng nhö nhaø vaên Traàn thanh Maïi ñaõ möôïn boán caâu thô cuûa moät thi só baát haïnh Andreù Gilbert ngöôøi Phaùp cuõng cuøng moät soá meänh yeåu ñeå thöông tieác Haøn Maëc Töû:

 

"Au banquet de la vie, infortuneù convive

J'apparais un jour et je meurs, je meurs

Et sur la tombe ouø lentement j'arrive

Nul ne viendra verser des pleurs..."

Baûn dòch cuûa Traàn Thanh Maïi

"Laø thöïc khaùch ñau thöông trong tieäc soáng

Ta hieän ra moät luùc ñeå cheát thoâi

Ta cheát roài beân naám moà trô troáng

Khoâng ngöôøi moâ ñeán nhoû leä ñaày vôi"

Laàu OÂng Hoaøng chæ coøn laø neàn gaïch mang chöùng tích lòch söû. Gaàn ñoù, moät böùc töôïng Phaät Baø Quan Theá AÂm ñöôïc xaây döïng sau naøy ngöï trò treân caùnh ñoài bao la baùt ngaùt, vôùi maây gioù ngaøn khôi, bieån xanh meânh moâng taïo khung caûnh trôû thaønh choán Boàng Lai, mieàn thoaùt tuïc.n

Taøi Lieäu Tham Khaûo

  1. Vieät Söû Toaøn Thuû cuûa Phaïm vaên Sôn
  2. Vieät Nam Thöôøng Thöùc cuûa Baûo Vaân
  3. Daân Toâi Nöôùc Toâi do cô sôû Ñoàng Tieán phaùt haønh
  4. Thoâng Söû Coâng Ty Lieân Thaønh cuûa Baùc só Hoà taù Khanh
  5. Cuoäc Toång Coâng Kích... Maäu thaân 68 - cô sôû xuaát baûn Ñaïi Nam
  6. Ngöôøi Vieät - Ñaát Vieät cuûa Toan AÙnh
  7. Taäp Thô Haøn Maëc Töû - cô sôû xuaát baûn Ñaïi Nam
  8. Taäp thô Traéng Ñeâm cuûa Thu Nhi - YÙ Nhi xuaát baûn naêm 1964
  9. Loøng Queâ cuûa Vu huy Chaân töï Ñaõi Sinh, hieäu Duaãn Chi, bieät hieäu Nhò Buùt 1967
  10. Taäp thô cuûa Phu Nhaân Kyø ngoaïi Haàu Böûu Ñeä, nhuû danh Traàn thò Myõ Lan, phaùp danh Tröøng Haûo