LTS: Tc gi nguyn l cu hc sinh tr߶ng Trung hc Phan bi Chu Phan thit. Nm 1969 theo hc ngnh ha hc ti i hc khoa hc Saigon,
c tuyn dng lm ging vin Ban Ha V co v ng dng, i hc khoa hc Saigon vo nm 1973. Ъn Hoa k thng 6.1988, t thng 1.1989 n nay anh lm vic voi t cch l nh ha hc nghin cu cho hng Varian, mt hng ni ting chuyn sn xut cc my mc phc tp cho cc phng th nghiem,
bnh vin, ngnh truy`n thng. Lnh vc nghin cu ca anh v` ngnh Sc K (Chromatography), chuyn v` Solid Phase Extraction (SPE), c trn m߶i lm cng trnh c trnh by ti cc hi ngh quc t v` Ha phn tch, Ph ng dng v sc k, cng nh c cng b trn cc tp ch khoa hc ca M v th gioi.
Ti vn cn nho r, nh moi ngy hm qua, ngy u tin theo Bc ti n Ph long, mt x nh cch Phan thit khong 7 cy s trn quc l mt v` pha bc sinh sng v Bc ti c b nhiem lm Y t tr߶ng , l vo khong nm 1957. Thu nin thiu ca ti tht l m `m, ngy hai bui cp sch n tr߶ng tiu hc cng ng Ph long nm bn b mt con sng nh, hi`n ha chy lng l un khc qua nhng thn xm t1/2i mt m vo nhng ma noc cn bn ti th߶ng li lm bm qua bn kia b hi keo. Ti khng h` bit n1/2i xut pht cng nh tn cng ca dng sng ny, nhng n l mt hi(r)n di(r)n khng th thiu c trong cuc sng ca nhng ng߶i dn trong x trong c ti, m nu thiu n th c l x ca ti s b3/4t i ci v duyn dng nn tho nh nhng c gi thn d thiu i ci mi huong ca hoa ng c ni. Ngoi nhng bui n tr߶ng, thi gi cn li ti i tm sng, ln ngp trong dng n3/4c t1/2i mt, i khi v s1/2 ti c ung mt bng n3/4c tht no cnh, hoc mt khoai lang trn nhng vng ct sau khi thu hoch ri vn cn st li m du hi(r)u l nhng chi non va l sau mt vi trn ma ro. Nht l vo nhng m trng sng sau ma gt, bn ti t tp ch1/2i u mi, ngi nghe k chuy(r)n ma trn nhng m rung ch cn tr1/2 gc r o gn nh v thong thc nhng c khoai li nng hi, th1/2m phc. Thnh thong th߷ng cng cho ti b3/4t lang thang ngoi ߶ng, Bc cho i theo ln Phan thit bng xe lam thm b con, nhng ng߶i l3/4n tui m mi ln ` cp n x nh b thn yu ca ti h `u gi l xm La, c l tr3/4c y x ti ni ting v` ngh` d(r)t la cng nn, v vy ti khng h` thc mc v` ci tn ny. Mi ln c Bc cho ln Phan thit l c mt c n, v Phan thit i v3/4i ti vo lc tht l mt khu phn hoa hi voi cc ca hng lng ly, n i(r)n sng ngi, th hi lm sao ti khng hon ton b thu ht khi x nh b ca ti vn cn cha bit n i(r)n m l g, cha k th ch1/2i kh m kim c trong nhng ca ti(r)m th s1/2 nm dc theo mt con ߶ng nh b bn hng ch. Nhng c l ci i`u lm cho ti khm phc nht l ci lu noc trong mt cng vin nm cnh b sng, i sao m ep v nn tho n th. - vo nhng dp l lc ti c coi ua ghe, trng chin rn r, tht l nga xe nh noc, o qun nh nm, v mi ln tro v` nh l th no cng c Bc mua cho mt vi mn ` ch1/2i sang trng, chng hn nh mt cy dao gm bng nha c gn lo xo m mi ln m vo th li dao tht vo nh lng tht, hoc l mt khu sng bng cy c ct dy thun mi ln bn phi ngt mt ht pho lp vo sng v dng ngn tay ci y c cng l mt khi g nh ch nht nm * pha sau, th l ti li c dp hnh di(r)n m i khoe khoang v3/4i nhng thng bn trong xm. Ti cn nh3/4 vo mt bui sng l Song tht, v b bnh nn khng c Bc cho ra ngoi xem din hnh, ua xe p, b bt trong nh ti li`n lc lo trong t sch ca ng anh con Bc ti, ang hc khong l3/4p (r) ng hay (r) t g * trn th x Phan thit, ti li ra c mt cun sch v` ha hc. V git thi gi nhm chn ti li`n ly giy bt ra v li nhng hnh v trong sch, no l nhng bnh cu phn ng c cong voi nhng vi ng thy tinh ngon ngho m ti khng th no hiu ni nhng tht v cng hng th, hoc nhng bnh i(r)n gii n3/4c v3/4i nhng ng nghi(r)m thy tinh phn tch n3/4c cho ra oxy v hydro, l n tng tt (c)p u tin v cng l cnh ca dn ti n "nghi(r)p" ha hc sau ny, tht l v cng on gin v tnh c nh th y, gi m lc nu ti v3/4 c mt cun sch v` vn vt th bit u sau ny ti tr* thnh mt nh chn nui ni ting ri, u cng l s m.nh.
Ln u tin ti c hc v bit v` ngnh sc k l nhng nm u thp nin 70, khi ti ghi danh hc chng ch Sinh ha 1 v 2 ca gio s inh vn Hong (cng l ng߶i Phan thit, hi(r)n ang sinh sng ti Php) tr߶ng i hc khoa hc Si gn, mt ngi tr߶ng c knh do ng߶i Php li, nm trn i l Cng ha tht ep voi nhng hng cy cng l3/4n tui ngp trn bng mt . Trong gi thc tp, chng ti c cung cp mt ct thy tinh di khong h1/2n na th3/4c v3/4i ߶ng knh chng 3 cm, cng vo khong vi trm gam cht Silica to mt ct sc k. Bon sinh vin chng ti phi ra tr3/4c sn, hi nhng l dm bt xanh l mc cnh b ro, em vo gi nh sau ha tan trong mt dung mi ( solvent ) m lu qu ti khng cn nh3/4 r tn, cho vo trn u ct sc k bn ti chu n b sn, ri sau dung mi th hai c thm vo, nhng sc t (pigment) trong l cy dn dn c tch ri, v trn ct chng ti quan st nhng vng sc t khc nhau. K thut ny c gi l sc k trn ct, khc v3/4i sc k trn bn trn Silica c trng trn mt bn knh mng.
T n nay h1/2n hai m1/2i lm nm, khoa hc ni chung v ngnh sc k ni ring cng tin mt b3/4c kh di. T mt ct di khong na th3/4c v3/4i my trm gam Silica th, gi y chng ti ang thc hi(r)n nhng ct sc k c cng dng tht l rng ri, kch th3/4c th ch bng ngn tay t v cha chng mt trm miligam cht Silica, trn chng ti thc hi(r)n nhng phn ng gn nhng chui dy carbon di ngn khc nhau v mang nhng nhm nh chc ha hc khc nhau tu theo mc ch s dng.
Cn c theo ti li(r)u th k thut sc k c pht trin v s dng ln u tin bi mt nh thc vt ng߶i Nga tn M.S Tswett vo nm 1903 trong ng dng mt ct thy tinh cha bt phn tch ri v c lp nhng sc t trong cc loi thc vt. Trong bn cng b vo nhng nm 1903 v 1906, ng t tn cho k thut ny l Chromatography, ly t ting Hy lp c ngha l " color writing " nhng ng cng nhn mnh ngay lc rng k thut ny khng ch gi3/4i hn vo vi(r)c phn tch cc cht c mu. Tuy nhin k thut sc k sau tri qua mt thi gian pht trin rt chm v t ng߶i lu tm n, mi n nm 1930, hai nh nghin cu ng߶i c tn Kuhn v E.Lederer * phng th nghi(r)m Heidelberg lm sng li v tr* thnh mt k thut thit yu m nu khng c n, s c lp cc hp cht hu c1/2 thin nhin khng th no thc hi(r)n c.
ng nh nh khoa hc ng߶i Nga tin on, t nhng ng dng ban u ch dng tch ri nhng sc t, ngy nay k thut ny i vo hu ht cc lnh vc thit yu lin quan n s pht trin ca x hi loi ng߶i.
Trong phm vi bi vit ny, chng ti ch xin c gi3/4i hn trnh by mt s kin thc lin quan n k thut Solid- Phase- Extraction (SPE), nhng ng dng ca n cng nh nhng u th so voi nhng k thut khc trong viec c lp v ly trch nhng cht ha hc t nhi`u ngun gc khc nhau.
T vi thp nin v` tr3/4c, v cng nh hi(r)n ti, thng th߶ng c lp v phn tch nhng cht ha hc ng߶i ta th߶ng dng mt k thut gi l Liquid-Liquid Extraction, trong ng߶i ta ly t vi gam hoc c khi n c trm gam mu, em xay nhuyn ( nu l cht rn, v d nh tht c, tri cy v.v ) trong mt dung mi c tnh ha tan cc cht m mnh mun c lp, dung mi ny th߶ng l n3/4c, sau em ly tm tch phn th lng v chuyn phn lng ny vo mt bnh lng, * ng߶i ta thm vo mt dung mi hu c1/2 th hai, c tnh ha tan la chn h1/2n i v3/4i nhng cht ly trch nhng li khng ha tan dung mi th nht ang cha nhng cht ly trch ny. Sau ng߶i ta dng my lc hoc dng tay lc bnh lng ny. Trong vng t mt vi gi ng h cho n c khi vi ngy, cc cht ny s c ha tan trong phn dung mi th hai, sau dung mi ny c tch ring, lm bay h1/2i, cui cng nhng cht k trn s c c lp, tinh ch v c a vo nhng my phn tch c xc nh danh tnh cng nh li`u lng ca mi cht.
Voi k thut ny, thng th߶ng hon thnh vi(r)c phn tch mt mu vt, phi t vi trm phn khi n c lit dung mi c s dng, v thi gian th t vi gi cho n khi c my ngy, thm vo kt qu thu hi rt thp ch khong t 50 n 70 phn trm, h1/2n na y l s ly trch khng chn la, ngha l nhng tp cht cng c th c ly trch ng thi b*i k thut ny, v s gy kh khn cho vi(r)c nh tnh.
K thut Liquid-Liquid Extraction ny hi(r)n nay khng cn c a chung v nhi`u l do: t nhng nm tr3/4c v u thp nin 90, cc nh khoa hc v` kh quyn ln ting bo ng v` vi(r)c bu ozone bo v(r) cho cuc sng ca chng ta trn a cu b hy mn mt cch trm trng, mt trong nhng l do l s s dng v thi ba bi cc dung mi c cha nhm halogen ( F, CI, Br, I ), cc cht ny sau khi thi vo khng kh n mn bu ozone to nhng l hng ng ngi trn thng tng kh quyn, kt qu l cc tia t ngoi mt tri c hi d dng xuyn qua bu kh quyn a cu v gy nhi`u tai hi cho cuc sng ca chng ta trn tri t, s gia tng v` bnh ung thu l mt th d in hnh. ng tr3/4c nhng nguy c1/2 cp bch m nu khng kp thi c bi(r)n php th hu qu s khng l߶ng c, cc n3/4c pht trin trn th gi3/4i nhm hp v mt thng co chung c a ra trong mt hi ngh ti Canada tr3/4c y ng cm sn xut v s dng cc dung mi cha cc hp cht halogen theo thi hn c tha thun trong hi ngh ny, i`u ny nh h*ng khng t n k thut Liquid-Liquid Extraction, v phn l3/4n nhng dung mi c dng `u c mang nhm halogen, t d methylene chloride (CH2Cl2), Chloroform ( CHCl3 ), Carbon tetrachloride ( CCI4 ), Freon ( CCI2F2 ) v.v. K l nhng lut moi v` mi sinh gay gt h1/2n trong vi(r)c kim sot cc cht thi, v vy nhng hng x*ng, nh my c s dng nhng dung mi k trn phi chi ph mt s ti`n l3/4n hng nm x l thay v ch x vo bu kh quyn nh tr3/4c y.
Khuyt im k tip m k thut Liquid-Liquid Extraction gp phi l thi gian c s dng qu nhi`u ly trch mt mu vt v phi qua nhi`u giai on khc nhau, kh c th t ng ha p ng c nhng yu cu ngy cng cao v` s lng cc mu vt phi phn tch. V3/4i nhng lut l(r) kht khe h1/2n ca cc c1/2 quan bo v(r) mi tr߶ng (EPA), thc ph m v dc ph m (FDA), li`u lng ca cc tp cht c php c trong cc sn ph m gim xung t3/4i mc thp nht bo v(r) sc khe ca gi3/4i tiu dng v vy i hi phi c nhng k thut m3/4i v3/4i hi(r)u sut cao h1/2n c th ly trch v c lp nhng cht c li`u lng tht thp v3/4i tinh khit cao hon.
Trong hon mt thp nin va qua, SPE ng mt vai tr rt l quan trng trong vi(r)c c lp, tinh lc cc cht ha hc, v ng dng ca n th tht l nhi`u: t k ngh(r) dc ph m, thc ph m, ha cht tinh khit, nghnh sinh ha, tng hp hu c1/2, mi sinh v nhi`u ng dng khc na.
Cu to ca mt ct sc k c phc ha theo (hnh 1), trong silica (sorbent) c thc hi(r)n nhng phn ng ha hc gn nhng chui dy carbon mang cc nhm nh chc khc nhau c cho vo mt ct lm bng cht polypropylene, phn d3/4i ca ct c gn vo mt a xp ( frit ) bng cht polyethylene c vai tr gi silica li trong ct nhng ng thi cc dung mi c th i qua mt cch d dng. Sau khi silica c cho vo, mt frit th hai c p cht vo phn trn, v mt ct sc k c hon thnh.
Solid- Phase- Extraction l mt qu trnh ly trch c s tham gia ca hai th lng v rn, trong lc hp dn gia trng thi rn ( ca ct sc k ) voi cht cn c lp mnh hon l dung mi m cht ang ha tan. V vy khi mt dung dch ca mu vt c cho vo ct sc k, lc tong tc gia cc nhm nh chc ca cc cht cn ly trch v sorbent gi cc cht ny li trn ct trong khi nhng cht khng cn thit s xuyn qua ct sc k v ra ngoi. Giai on k tip l ra ct sc k bng nhng dung mi chn la loi nhng cht tp cn st li trn ct, m vn gi c nhng cht cn ly trch trn ct ny. Sau cng nhng cht ny c ay ra ( Elute ) khi ct sc k bng dung mi thch hp, c lp (Hinh 2) v sn sng cho s phn tch bng nhng my mc phc tp th d HPLC ( my sc k lng ), LC-MS (my ph sc k lng ), GC ( my sc k kh ), GC-MS, GC-MS-MS( my ph sc k kh) , v3/4i nhng my mc k trn, cc cht s c xc nh d v3/4i mt lng rt nh ch khong vi picogam (phn t gam ).
Nh ` cp o phn trn, mt ct sc k ch c cu to voi vi trm miligam ca sorbent, do thi gian ly trch mt mu vt ch t khong m߶i my pht n na gi v lng dung mi s dng cho cng vi(r)c ny ch khong m1/2 phn khi.
Hon na y l mt s ly trch c tnh chn la, ngha l cn c vo c1/2 cu ca cht c ly trch, ta c th chn la cc ct sc k khc nhau c th t c mt hi(r)u sut thu hi ti a ( khong 100% ), v mt tinh khit cao nht.
Thm vo , v3/4i k thut ny, cc nh ha hc phn tch c th ly trch bng nhng my mc t ng ( robot ) v vy gia tng ng k khi lng cng vi(r)c trong mt thi gian gi3/4i hn.
Hnh 3 cho thy mt s c1/2 cu ca cc sorbent c s dng trong k thut SPE, ty theo tnh cht ha hc ca cc cht cn ly trch m ta c th la chn nhng sorbent thch hp.
Trong k th vn hi va ri c t chc ti Atlanta, cng nh trong nhng cuc tranh ti chnh thc, cc nh lc s i`n kinh `u bc buc phi cung cp nhng mu nc tiu troc v sau khi thi u, nhng mu ny c cp tc chuyn n nhng phng phn tch c thit lp ti cc noi tranh ti, noi cc nh phn tch dng k thut Solid Phase Extraction mau chng pht hin ra nhng s s dng cc cht kch thch v c bi(r)n php thch ng voi nhng k vi phm troc khi kt qu thi u c cng b. Hoc l trong nhng tnh hung cp bch m kt qu phn tch nhanh chng v chnh xc c th lm thay i c tnh hung chng hn cu cp nhng bnh nhn b ng c th k thut ny r rng l mt cng c li hi cho cc nh ha hc phn tch trong tong lai.
Voi trnh pht trin x hi ngy cng cao, ha hc hu nh ng mt vai tr thit yu trong i sng ca loi ng߶i, tuy nhin s s dng ba bi cng gy ra khng bit bao nhiu tai hi, t d mt s cht thuc st trng nh DDT khong vi chc nm troc y c coi l cht m cc nh trng trt khng th thiu bo v(r) ma mng th ngy nay b coi l ngun gc ca mt s bnh ung th v b cm s dng.
Trong nhng noc dang pht trin hoc cn chm tin, s hiu bit v` ha cht cn rt hn ch, cha c mt lut l r rng v` mi sinh, do cc nh sn xut ty tin s dng cng nh thi cc cht c hi ra ngoi mi tr߶ng sinh sng ca dn c, i`u gy ra nhng hu qu tht l tai hi troc mt v lu di, v vy nhim v ca chng ta l ph bin nhng kin thc co bn, gp phn bo v mi tr߶ng sng, con chu chng ta c ht tho mt bu khng kh trong lnh, c tha h ngp ln trong nhng dng sng toi mt qu hong , nh dng sng lm bn cng ti trong sut on ߶ng ca tui u tho.
Nguyn Hng Varian (USA)
